Աջանտա` Լքված աղոթարանների արձագանքը....

  Հնդկաստանը աշխարհի այն քիչ երկրներից է, որը մշակույթային անկում չի ապրել: Հնագույն տաճարներ, խորհրդավոր արարողակարգեր, բուդդայական մենաստաններ, տպավորիչ բնություն, փափուկ կլիմա` ահա այն ամենն ինչ կարելի է գտնել միայն Հնդկաստանում:

Խոսել <<Հնդկաստան>> հրաշքի մասին մեկ հոդվածով նույնն է, ինչ մեկ օրում փորձել շրջել այդ երկրի ողջ տարածքով:

Բայց եկեք ճանապարհորդենք դեպի Բուդդայի աշխարհի գողտրիկ անկյուններից մեկը` Աջանտայի քարանձավները:

Աջանտայի լքված քարանձավները դարեր առաջ արձագանքում էին վանականների աղոթքներով... այսօր այս առեղծվածային հոյակերտ համալիրը  մոգական անհասկանլի ուժով դեպի իրեն է ձգում հազարավոր զբոսաշրջիկների ` հիանալու իր նմանը չունեցող գեղեցկությամբ...

Հնդկաստանի Մախարաշտա նահանգում է գտնվում բուդդայական  տաճար -մենաստանների զարմանահրաշ համալիրը: Այն իրենիցներկայացնում է նալի տեսք ունեցող քարափ ` 29 քարանձավներով:Քարանձավները երկու մասի են բաժանվում ` Չիտյան (աղոթասրահներ)և վիխառա ( վարդապետների սենյակներ): Համալիրը ձգվում է Վագխորիգետի երկայնքով`  550 մետր տարածությամբ գրկելով գետիթեքությունը:  Այստեղի պատերի մանրանկարչությունը հայտնի է ողջաշխարհում` հիմնականում  բուդդայական լեգենդներիպատկերազարդումներն են:

Աջանտայի համալիրը կառուցվում էր Գուպտերի կայսրությանժամանակաշրջանում`  3րդ-7րդ դարերում: Գուպտերի կառավարմանտարիները հիշվում են, որպես գրականության, գիտությանփիլիսոփայության ու արվեստի վերելքի  տարիներ: Ավելի ակտիվշինարարություն կատարվել է 5րդ դարում կենտրոնական հնդկաստանիկառավարիչ Խարիշենեյի օրոք: Այն մեծահարուստները, ովքեր հավատում էին Բուդդայի գաղափարախոսությանը, հովանավորում էին քարանձավային համալիրի կառուցմանը: 13րդ դարի Հնդկաստանումբուդդիզմը կորցնում է իր նախկին նշանակությունը: Վարդապետները,որոնց թիվն առանց այն էլ այդ շրջանում արդեն նվազել էր լիովին լքումեն Աջանտան: Դարեր շարունակ քարանձավներ իրենց մեջ պահում են հնդկական որմնանկարչության եզակի նմուշները:

1819 թ.-ին բրիտանակն մի խումբ զինվորներ Աջանտայի տարածքում որսանելու ժամանակ գտնում են լքված քարանձավները, բայց այդժամանակ, ոչ մի գիտնական լրջորեն չի զբաղվում գտնված առեղծվածիվերծանմամբ: Միայն 1843թ.-ին հայտնի բրիտանացի հնեաբան ՋեյմսՖերգյուսսոնը այցելում է քարանձավները և որոշում է անպայմանզբաղվել այս գործով: Շուտով  Աջանտա է գործուղղվում բրիտանացիսպա և նկարիչ Ռոբերտ Գիլլը . նա արտանկարում էր քարաձավներիմանրանկարները և վատնեց այդ գործի վրա 20 տարի: Ինչու՞  վատնեց,որովհետև Լոնդոն վերադառնալուն պես մինչ հաշվետվություններկայացնելը նրա բոլոր նկարները այրվում են հրդեհի ժամանակ:Սակայն Ռոբերտ Գիլլը չի հուսահատվում ` նա նորից է մեկնումԱջանտա, բայց այս անգամ չի հասցնում ավարտել գործը` 5 տարի անցնա մահանում է և թաղվում քարանձավներից ոչ հեռու:

Հետագայում Աջանտայի քարանձավները  երկար տարիներ շարունակուսումնասիրվում են տարբեր գիտնականների, հնեաբանների կողմից:Այսօր այն դարձել է զբոսաշրջության լավագույն վայրերից մեկը: Ողջաշխարհում հայտնի են Աջանտայի որմնանկարչության նմուշները:

Մ.թ.ա. 486 թ.-ին ` Բուդդայի  մահից հետո  նրա ուսմունքին հետևողները բաժանվեցին երկու ուղղությունների ` մախայանա և խանայանա: Առաջինները գտնում էին, որ իրենք են Բուդդայի ուսմունքի իսկական հենտնորդները: Երկրորդները համարում էին, որ Բուդդային որպես անձ պատկերելը ճիշտ չէ, նրան պետք է պատկերել բնության ու կենդանիների մեջ: Մախայանայի հետևորդները հակառակ կարծիքին էին, նրանք պատկերում էին Բուդդային տարբեր քանդակներում, նկարներում և սա հենակ հանդիսացավ հնդկական մշակույթի նոր վերելքի համար:

Դատելով Աջանտայի քարանձավների որմնանկարչությունից և քանդակներից` կարելի է ենթադրել, որ կառուցումը հովանավորվել է հենց այս ուղղության հետևորդների կողմից: Թեև երկրորդ դարին վերագրվող որոշ նկարներում երևում է խանայանա ուղղության ազդեցությունը, ավելի ուշ արված նկարներում ու քանդակներում էպատկերված Բուդդան, նրա կյանքը, կենցաղը:

Մինչ այսօր էլ անբացատրելի է, թե ինչպես են վարպետներն աշխատելայդ քարաձավային մթության մեջ, ինչպես են այդ պայմաններումկարողացել ստեղծել նման նուրբ ու մանրախնդիր աշխատանքներ:Հավանաբար նկարիչները քարանձավի ներսում աշխատել են դրսի լույսըհայելիներով արտացոլելու շնորհիվ:

 Վանքերը նկարազարդող վարպետներն ամենայն հավանականությամբ վանականներ չեն եղել. ըստ էության նրանք եղել են հատուկ վարձված մասնագետներ, ովքեր առաջնորդվել են գեղանկարչության հնագույն <<Չիտրասուտրա>>  գրքով: Չիտրասուտրա թարգմանաբար նշանակում է <<զրույց գեղանկարչության մասին>>: Այն պարունակում է ավելի քան 1000 խորհուրդ, թե իչպես պատկերել  52 թերթիկներով լոտոս , ինչպես ներկայացնել նկարներում աստվածներին , ինչպես նաև սովորեցնում է երկրորդական կերպարներ, կենդանիներ ու թռչուններ նկարել:

Աջանդայի մանրանկարչությունը  5-7րդ դարերի հնդկաստանիյուրատեսակ ներկայացումն է: Բացի Բուդդայի նկարներից ուքանդակներից ` քարանձավների պատերին պատկերված են հնագույնհնդկաստանի կենցաղը ` զարմանալի ճշտությամբ: Այդ նկարներիշնորհիվ մերօրյա գիտնականները կարողանում են հստակ ներկայացնելհին  հնդկաստանի քաղաքների ճարտարապետությունը, տներիդասավորությունը, տարբերակել աղքատների և հարուստների տները:

Այս պատկերներում կենդանանում է մի ողջ աշխարհի պատմություն, մարմին են առնում անցյալի թագավորների ու գեղջուկների ստվերները: Համարվում է, որ Աջանտայի քարանձավների մանրանկարների հիման վրա են արվել այլ երկրների`Նեպալի, Տիբեթի, Ճապոնիայի և Չինաստանի բուդդայական տաճարների պատկերազարդումները: Թեև տարբերություններ կան: Օրինակ ` Աջանտայի վարպետները նկարներն անելուց առաջ պատին են քսել կավ կամ ցեխ, որի մեջ խառնել են մազ կամ հարդ, ապա այս ամենը պատել են գիպսով. սա թույլ է տվել դարեր շարունակ պահպանել գույների թարմությունը: Իսկզբանե նկարներն արվել են վառ ներկերով և մինչ օրս պահպանել են իրենց նախնական գույնը:

Աջանտայի քարանձավներն իրենց գեղեցկությունը պահպանել էին երկար դարեր մարդկությանն անհայտ մնալու շնորհիվ: Այսօր մանրանկարչության հազվագյուտ, հիանալի նմուշներից շատերը պահպանված են միայն հատվածներով: Բայց սա չի ազդում տարեցտարի զբոսաշրջիկների հոսքի ավելացմանը:

Բոլոր նրանց, ովքեր այս հոդվածը կարդալուց հետո անմիջապես գնացին իրենց ճապրուկների ետևից, որպեսզի մեկնեն հնդկաստան, խորհուրդ եմ տալիս այցելել Աջանտա զբոսաշրջության պասիվ շրջանում: Քարանձավները գրեթե ամեն օր լի են աշխարհի տարբեր ծայրերից ժամանած զբոսաշրջիկներով և սրահների ամեն մի մանրուք նկատելը դժվար է լինում, իսկ այնտեղ անհրաժեշտ է տեսնել  ամեն ինչ:

 Անի Մաղաքյան SLID ամսագիր